پویش

چکیده: رسانه(media) در لغت به معنای واسطه، وسیله یا مادۀ وسط یا رابط دو چیز، حد فاصل و سرانجام، وسیله نقل و انتقال آمده است. در معنای عام وسیله نقل و انتقال اخبار، پیام ها و اطلاعات است که از مصادیق آن می توان رادیو و تلویزیون را نام برد. رسانه ها درواقع وسایل و پل های ارتباط بین مرکز پیام و گیرندۀ پیامند. در کاربرد های آموزشی – یادگیری بسته به موقعیت، می توان از رسانه به عنوان پلی در میان منبع و مقصد نام برد و در مفهوم این کلمه عاملی را در نظر گرفت که ضمن انتقال پیام شکل انتقال دهی و ظاهری آن هم درکل فرایند انتقال تأثیر خواهد گذاشت. رسانه آموزشی(instructional media) نیز ابزاری است برای ارائه آموزش به یادگیرنده و طبیعتاً جزئی از فرایند آموزش محسوب می شود. این نوشتار به روش توصیفی به بررسی رسانه های آموزشی ، انواع آن، یادگیری و همچنین معیار های انتخاب و کاربرد رسانه آموزشی پرداخته است.

واژگان کلیدی: رسانه، یادگیری، کاربرد، رسانه های آموزشی

مقدمه

تکنولوژی آموزشی و رسانه های مورد استفاده در این دوره با گذشته متفاوت است. امروزه، دانش آموزان در دنیای شنیداری، دیداری و جنبشی متولد می شوند. بنابراین، تلاش برای آموزش آنان با بهره‌گیری از روش ها و رسانه های آموزشی دوره گذشته بی‌نتیجه خواهد بود یا نتیجه چندانی به همراه نخواهد داشت. معلمان باید درباره تکنولوژی و رسانه های نوین آموزشی اطلاع کافی داشته باشند و با نگرشی مثبت نیز با آن برخورد کنند. طی سال های اخیر، توجه بسیاری به بهره گیری از رسانه های نوین در امر آموزش شده است. رسانه های جدید با فراهم آوردن فرصت های مناسب برای تشخیص استعداد ها و علایق شخصی فراگیران، به بهبود نظام آموزشی کمک شایانی می‌کنند.(مشتاقی؛ قربانی و رضائیان،108:1387) مطالعات نشان می دهند که بهره گیری از تکنولوژی های روز در کلاس های درس، این امکان را به فراگیران می دهد که با سرعت بیشتر و عملکرد بهتر بیاموزند و احساس رضایت بیشتری از حضور در کلاس داشته باشند.(خاقانی زاده و شکرالهی،128:1388) رسانه در لغت به معنای واسطه، وسیله یا مادۀ وسط یا رابط دو چیز، حد فاصل و سرانجام، وسیله نقل و انتقال است.(فردانش،96:1385) در هر جریان ارتباطی، رسانه مناسب سهم عمده ای در تسهیل انتقال پیام بین فرستنده و گیرنده دارد. انتقال پیام های آموزشی به آموزش گیرندگان با استفاده از رسانه های آموزشی که جزء تفکیک ناپذیر فرایند آموزش محسوب می شوند، صورت می گیرد.(حجازی، 88:1385) رسانه آموزشی به عوامل، وسایل یا ابزاری گفته می شود، که کل محتوای آموزش را به فراگیران منتقل می کند؛ در حالی که وسایل کمک آموزشی، اشیا، وسایل و ابزاری هستند که تنها در بخشی از آموزش از آنها استفاده می شود. بنابراین، رسانه به خودی خود قادر به انتقال و رسانندگی پیام آموزشی است و وسایل کمک آموزشی همانطور که از عنوان آن بر می آید، به فرآیند آموزش و تدریس کمک می کنند. بر این اساس رسانه های آموزشی می توانند در محیط آموزشی شرایطی را به وجود آورند که یادگیری سریع تر، آسان تر، بهتر، بادوام تر و موثر تر صورت گیرد.(کلاهدوزی، 155:1386) همچنین نتایج تحقیقات زیادی نشان داده است که حواس مختلف در یادگیری انسان نقش مساوس و یکسان ندارند. 75% یادگیری از طریق حس بینایی، 13% از طریق حس شنوایی، 6% از طریق حس لامسه، 3% از طریق حس بویایی و 3% از طریق حس چشایی صورت می گیرد.(احدیان،1380: 73-63) مضافا نقش فناوری آموزشی که معلم در فرآیند یاددهی-یادگیری بکار میگیرد در بهینه سازی فرآیند تدریس و ارتقای کیفیت تدریس معلم و یادگیری مؤثر دانش آموزان در کلاس درس بسیار مهم است . انتخاب و کاربرد اثربخش رسانه های آموزشی مناسب میتواند باعث ارتقای کیفیت تدریس معلم، کارآمدی بیشتر و اثرگذاری پایدارتر در جهت فرآیند یادگیری مطلوب تر، افزایش سطح کیفی یادگیری فراگیران، علاقشه مند نمودن دانش آموزان به فراگیری دانش، صرفه جویی در زمان آموزش و یادگیری، باعث پیشرفت تحصیلی دانش آموزان و در نتیجه تثبیت یادگیری آینده سازان و جامعه ای تحصیل کرده و خلاق و ارزشی را در رسیدن به اهداف تعلیم و تربیت هدایت کند. (یاوری ؛ کاویانی و محمدی، 1:1395)

1. رسانه های آموزشی و انواع آن

هدف از آموزش، هدایت یادگیری دانش آموزان است و نقش معلم، فراهم کردن زمینه و امکاناتی است تا یادگیرندگان، خود، مفاهیم را شکل دهند. رسانه ها و ابزارهای آموزشی امکاناتی هستند که اگر در فرایند یاددهی- یادگیری به نحو شایسته مورد استفاده قرار گیرند، در مفهوم سازی و ساخت دانش، به دانش آموزان کمک فراوانی می کنند. در این نوشتار سعی بر آن است تا پس از بیان ماهیت و نقش رسانه های آموزشی، چگونگی انتخاب و کاربرد مطلوب آنها در فرایند یاددهی- یادگیری مورد بحث قرار گیرد.(شعبانی، 7:1393)

1.1. رسانه های دیداری

رسانه هایی هستند که عمدتاً بر حس بینایی اتکاء داشته و از طریق دیداری پیام های خود را به مخاطبان منتقل میکنند؛ که شامل :

- رسانه های نوشتاری نظیر : کتابها، روزنامه ها و مجلات، اسناد و مواد تکثیر شده.

- رسانه های غیرنوشتاری نظیر: رسانه های تابلویی(نمایشی): تابلو گچی؛تابلو پارچه ای، تابلو مغناطیسی، تابلو ماژیکی و  ....

- رسانه های تصویری مات : نقاشی و طراحی، کاریکاتور، بروشور، پوستر، طرح خطی نمودار، چارت، نقشه، نشریه دیواری، عکس و پروژکتوراوپک .

- رسانه های تصویری شفاف: میکروفورمها، تلق شفاف و پروژکتوراورهد،اسلایدوپروژکتوراسلاید،استرئوگراف، فیلم استریپ و پروژکتور فیلم استریپ .

1.2.رسانه های شنیداری                                                                                               رسانه های شنیداری با تکیه بر حس شنوایی تهیه شده و از طریق شنیدن مورد استفاده قرار می گیرد. نظیر: بیان معلم، رادیو، صفحه های شنیداری معمولی و لیزری، تلفن، کارت های شنیداری، نوارهای شنیداری و ضبط صوت .

1.3. رسانه های دیداری-شنیداری

در این طبقه از دو حس بینایی و شنوایی برای انتقال پیامها استفاده میشود :

- رسانه های دیداری شنیداری ساکن شامل: کتاب و نوار و یا صفحه همراه، مجموعه عکس و نوار و یا صفحه همراه، مجوعه اسلاید ناطق، فیلم استریپ ناطق .

- رسانه های دیداری شنیداری متحرک؛ شامل: فیلم متحرک، تلویزیون، ویدئو، رایانه.

1.4. رسانه های چند حسی

مخاطب رسانه های این طبقه باید از چند حس خود کمک بگیرد، به عبارت دیگر این رسانه ها بر چند حس مخاطب تأثیر میگذارند؛ این طبقه به سه گروه زیر تقسیم میشود :

- رسانههای سه بعدی نظیر: اشیاء واقعی، مدل، ماکت، میز شنی، منظره سه بعدی .

- موقعیتهای آموزشی: شبیه سازی ها، بازیهای آموزشی، انجمنهای علمی هنری، ورزشی، فعالیت های کتابخانه ای، تئاتر و تئاتر عروسکی، متخصصین و منابع انسانی دیگر، بازدید از اماکن،گردش های علمی و اردوها، فعالیت های آزمایشگاهی و کارگاهی .

- مجموعه های چند رسانهای؛ نظیر: آزمایشگاه زبان، برنامه های چند اسلایدی، نمایش فیلم و اسلاید همزمان، بسته های آموزشی .

علاوه بر مواردی که اشاره شد؛ در حال حاضر رسانه های آموزشی دیگری نیز پا به عرصه گذاشته اند که در مقایسه با رسانه های اشاره شده دارای ظرفیت ها، مزیت ها و فواید بهتر و بیشتری هستند؛ رسانه های جدید نظیر چند رسانه ها، فرارسانه ها و انواع آموزش های مبتنی بر شبکه(اینترنت) ضمن داشتن امتیازات رسانه های قدیمی تر، امتیازات فراوان دیگری نیز دارند. توسعه نرم افزاری و سخت افزاری به ما این اجازه را داده است که رسانه های آموزشی با کیفیت مناسب و با کارآیی بالاتری را تولید کنیم. بوجود آمدن کامپیوترها و پیشرفت جهان در زمینه تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات نوید دگرگونی و تغییرات اساسی را در زمینه آموزش و یادگیری و بخصوص در زمینه تولید رسانه های آموزشی به ما میدهد. گسترش رایانه های شخصی و توسعه اینترنت از مهمترین عواملی بوده اند که اینگونه تغییرات وسیع در جامعه را سرعت بخشیده اند. (کارگر و قاسمی، 3:1395-2)

2. فرایند یاددهی-یادگیری

فرایند به وقایع و روابط پویا، جاری مستمر و پیوسته در حال تغیر اطلاق میشود. یکی از مشخصات بارز فرایند، حرکت و پویایی آن است که بر اثر تعامل دائم اجزا و متغیرهای موجود در آن صورت می گیرد، و آغاز و پایان مشخصی ندارد. یادگیری نیز یک فرایند است، چون بر اثر تعامل دائم فرد با محیط، همیشه و در همه جا به طور پیوسته و مستمر صورت می گیرد. از طریق یادگیری فرد با محیط آشنا می شود، در مقابل محیط مقاومت می کند، محیط را تغییر میدهد، و برای تأمین نیازهای خود از آن استفاده می کند. گاهی نیز تحت تأثیر آن قرار می گیرد و زمانی هم خود را با آن منطبق و سازگار می سازد. مفهوم تدریس یا یاددهی به آن قسمت از فعالیت های آموزشی که با حضور معلم در کلاس درس اتفاق می افتد اطلاق می شود. تدریس بخشی از آموزش است و همچون آموزش یک سلسه فعالیت های منظم، هدفمدار و از پیش طراحی شده را در بر میگیرد و هدفش ایجاد شرایط مطلوب یادگیری از سوی معلم است. (شعبانی،9:1393و59)

یادگیری یکی از مهمترین زمینه ها در روانشناسی امروز و در عین حال یکی از مشکل ترین مفاهیم برای تعریف کردن است. در حالی که تعاریف متعددی از یادگیری صورت پذیرفته است اما معروف ترین آنها تعریفی است که به وسیله گرگوری آ.کیمبل پیشنهاد شده است. کیمبل یادگیری را به صورت تغییر نسبتاً پایدار در توان رفتاری(بالقوه) که در نتیجه تمرین تقویت شده رخ می دهد تعریف کرده است. در نهایت می توان فرایند یاددهی- یادگیری را روابط پویا و پیوسته ای تلقی کرد که در یک محیط مشخص به طور معمول به نام کلاس با حضور معلم در بعضی مواقع به عنوان یاد دهنده و دانش آموز به عنوان یادگیرنده که دارای توان رفتاری بالقوه ی یادگیری ست جهت دسترسی به اهداف از پیش مشخص شده تعریف نمود. (السون وهرگنهان، 37:1394)

3. معیار های انتخاب و کاربرد رسانه های آموزشی مناسب

الف) همخوانی با هدف ها، محتوا و شیوه های آموزشی: هر فرآیند ارتباطی از جمله فرآیند های ارتباطی آموزشی، در پی اهدافی خاص شکل می گیرد. هدف های آموزشی، نتیجه نهایی فعالیت یاددهی-یادگیری هستند که باید بصورت رفتارهایی در فراگیران شکل بگیرند. این هدف ها، عامل تعیین کننده ای در کل جریان ارتباطی و از جمله در انتخاب رسانه مناسب هستند. به این ترتیب رسانه هایی مناسب است که با هدف های آموزشی، محتوا و فعالیت های آموزشی انتخاب شده منطبق و سازگار باشد. مثلا اگر هدف آموزشی دستیابی به مهارت عملی معین باشند، رسانه هایی نظیر اشیای حقیقی مناسب ترین رسانه ها خواهند بود.

ب) توانایی انتقال پیام موردنظر: در تعریف رسانه ها اشاره شد که رسانه وسیله انتقال پیام است. بنابراین، یکی از شرایط ضروری قبول هرنوع شی، تصویر، نوار صوتی، فیلم وغیره بعنوان رسانه آموزشی مناسب، توانایی آن وسیله در ارائه و القای پیام موردنظر است. به عبارت دیگر، وسیله ای که نتواند منظور معلم را به خوبی به مخاطبان منتقل کند، هرچند که از لحاظ کیفیت فنی و سایر جنبه ها عالی باشد، در آن موقعیت آموزشی خاص نباید مورد استفاده قرار گیرد. حاصل اینکه، هر رسانه تاثیرگذاری خاصی دارد و در انتقال پیام های خاصی می تواند به کار برده شود.

ج) انطباق با ویژگی های مخاطبان: رسانه آموزشی انتخاب شده باید با توانایی ها، علایق و نیاز های فراگیران منطبق باشد. در رسانه های شنیداری نظیر فیلم، مطالب باید با زبان قابل فهم مخاطبان ارائه شود. توضیحات نباید زیاد و کسل کننده یا کم و غیر کافی باشد. در انتخاب واژه ها، تصاویر، موسیقی، طنین صدا، سرعت بیان، فشردگی مطالب و غیره باید به علایق و توانایی های مخاطبان توجه شود. یکی از ویژگی های مهم فراگیران، سن آنهاست. مخاطبان کم سن تر بیشترین یادگیری های خود را از طریق تجارب عینی کسب می کنند. در بررسی پدیده ها، هر چه از حواس بیشتری بتوانند استفاده کنند، درک بهتری از آن به دست خواهند آورد. بنابراین برای برقراری ارتباط با این گونه فراگیران تا حد امکان باید از رسانه های آموزشی استفاده شود که امکان کسب تجارب یادگیری دست اول یا نزدیک به آن را فراهم می سازند. همراه با افزایش سن مخاطبان، به تناسب از رسانه هایی که از تجارب دست اول یا محسوس دورتر و به تجارب نیمه انتزاعی و انتزاعی نزدیک ترند استفاده می شود.

د) شیوه آموزشی: هر کدام از شیوه های آموزشی، رسانه خاص خود را می طلبد. مثلا رادیو و تلویزیون برای بحث گروهی مناسب نیست یا اینکه در روش سخنرانی استفاده از مدل ها به کار نمی آید.

ه) موضوع آموزشی: رسانه ها لازم است با توجه به موضوع آموزشی انتخاب شوند. رنگ، صدا، حرکت، تصویر و غیره در القای موضوعات آموزشی نقش دارند.

و) شرایط و امکانات: بالا بودن هزینه تهیه و تولید رسانه مناسب، سبب می شود که آن رسانه انتخاب نشود. دستیابی دیر هنگام به رسانه، غلاقه آموزش دهنده به رسانه های خاص و نگهداری و به کاراندازی رسانه از عواملی هستند که در انتخاب رسانه تاثیر می گذارند. (خاقانی زاده و شکرالهی، 130:1388و129)

نتیجه گیری:

برای انتخاب رسانه آموزشی مناسب، معلم باید انواع آن را بشناسد، نحوه کاربرد آنها را بداند و از میزان تاثیر آنها در کیفیت یادگیری آگاه باشد. معلم باید بداند که هیچ رسانه آموزشی بر رسانه دیگر رجحان و برتری ندارد، بلکه بیشترین اهمیت در امر آموزش، چگونگی انتخاب و استفاده از آن در فرایند تدریس-یادگیری، با توجه به امکانات و شرایط و موقعیت آموزشی است. همچنین میزان یادگیری دانش آموزان با توجه به مبحث انگیزش به اموری که عینی هستند، توجه زیادتری دارند، زیرا روابط بین آنها معنادار و قابل فهم است که از این اصل مهم می توان در به کارگیری رسانه در آموزش عینی و عملی استفاده کرد. مضافا برای انتخاب رسانه آموزشی ارزانترین، ساده ترین، مؤثرترین و موردعلاقه ترین هر رسانه، بهترین آن است. در پایان می توان گفت که بین استفاده از رسانه های آموزشی و یادگیری دانش آموزان رابطه ی معناداری وجود دارد .

 منابع و ماخذ:

1. احدیان، محمد(1380). مقدمات تکنولوژی آموزشی، انتشارات بشری، تهران
2. حجازی، شیرین(1385). طراحی آموزش در تدریس‌، انتشارات بشری، تهران
3. خاقانی زاده، مرتضی و شکرالهی، فریدون(1388). استفاده از رسانه ها و وسایل کمک آموزشی در تدریس. مجله راهبرد های آموزشی، شماره3، دوره2، 130-127
4. السون، متیو اچ و هرگنهان، بی آر(1394). مقدمه ای بر نظریه های یادگیری، ترجمه: علی اکبر سیف، نشر دوران، تهران
5. شعبانی، حسن(1393). مهارتهای آموزشی و پرورشی(روش ها و فنون تدریس) جلد اول، انتشارات سمت، تهران
6. فردانش، هاشم(1385). مبانی نظری تکنولوژی آموزشی، انتشارات سمت، تهران
7. کارگر، احسان و قاسمی، امین(1395). بررسی تأثیر رسانه های آموزشی در بهینه سازی فرآیند یاددهی-یادگیری، کنگره بین المللی علوم اسلامی، علوم انسانی، تهران
8. کلاهدوزی، احمد(1386). روش ها و فنون تدریس، مرکز برنامه‌ريزي و تاليف کتابهاي درسي دانشگاه امام حسين (ع)، تهران
9. مشتاقی، سعید؛ قربانی،سمیرا و رضائیان، حمید(1387). اعتبار یابی فرم فارسی مقیاس نگرش نسبت به کاربرد تکنولوژی در آموزش میان معلمان مقطع متوسطه شهر اصفهان. فصلنامه نوآوری های آموزشی، شماره26، 126-107

یاوری، ناصر؛ کاویانی، الهام و محمدی، سحر(1395). بررسی تأثیر رسانه های آموزشی در بهینه سازی فرآیند تدریس. اولین کنفرانس بین المللی پژوهش های نوین در حوزه علوم تربیتی و روانشناسی و مطالعات اجتماعی ایران، موسسه بین المللی مطالعات و توسعه علم خاورمیانه، تهران